سازشناسی
تقویم تاریخ
تولد اردشیر كامكار ( - 1341) نوازنده كمانچه
عضـویت در خبـرنامه
نـام :
رایانامه :
نظـر سنجـی
شما مخاطب کدام بخش موسیقایی سایت هستید



آمـار بـازدید کننـدگان
بازدیدهای امروز : 134
بازدیدهای دیروز : 41
کل بـازدیـدها: 1742806
پژمان پارسایی

ابعاد كاربری موسیقی در رسانه ملی

تمامی رسانه‌ها در سراسر دنیا سخت به مقوله ای تحت عنوان موسیقی وابسته اند و از ظرفیت‌های بی بدیل آن برای انتقال پیام، نفوذ و اثرگذاری هرچه بیشتر بر مخاطبان خود استفاده می‌كنند. رسانه ملی نیز چون سایر رسانه‌ها بی نیاز از موسیقی و موسیقی و اصحاب آن بی نیاز از رسانه ملی نیستند. مدیریت موسیقی دراین رسانه ایدئولوژیك به مراتب سخت تر و ارزیابی آن نسبت به دیگر رسانه‌ها به مراتب پیچیده تر است.

در این مقاله تلاش شده است تا ابتدا به اهمیت، نقش و جایگاه موسیقی در جنگ نرم رسانه ای پرداخته شود و در ادامه مطلوبیت و ارزشمندی موسیقی در رسانه ملی با توجه به ابعاد شش گانه كاربری آن شامل بعد شرعی، عرفی، سازمانی، هنری، فنی و رسانه ای بررسی گردد. بدیهی است این ابعاد شش گانه منشأ تدوین شاخص‌های عمومی چهارده گانه موسیقی است كه در اداره نقد و بررسی موسیقی مركز نظارت و ارزیابی رسانه ملی در راستای تحقق سیاست‌های كلان افق رسانه تدوین شده است. همچنین تمامی این شاخص‌ها مبتنی بر راهبردهای كلان رسانه ملی، منشور رسانه، اصول هنری، حرفه ای و منطقی است.

اهمیت رسانه‌ها در تمام شئون زندگی فردی و اجتماعی مردم مورد تأكید مقام معظم رهبری است و از جمله مهم ترین یافته‌های عصر اطلاعات و ارتباطات به شمار می‌آید. ریاست محترم سازمان نیز در پیش گفتار كتاب منشور رسانه تصریح داشته اند كه: رسانه‌ها در دنیای امروز، فكر، فرهنگ، رفتار و در حقیقت هویت فرهنگی جوامع را شكل می‌دهند .

رادیو و تلویزیون به دلیل ویژگی‌هایی چون بی نیازی از سواد برای استفاده ، واقع نمایی در عین تخیل آفرینی، سهولت استفاده و ارائه اطلاعات متنوع و ... نسبت به رسانه‌های مكتوب طرفداران بیشتری در میان مخاطبان رسانه دارد و این اقبال برای مخاطبان ایرانی كه با فرهنگ شفاهی مأنوس تر هستند نسبت به فرهنگ مكتوب دوچندان است.

ما در عصری زندگی می‌كنیم كه صف آرایی نظامی جنگ‌های كلاسیك جای خود را به جنگ نرم داده كه جناح‌های درگیر آن رسانه‌ها و جنگ افزار آن سازه‌های رسانه ای است. موسیقی در میان این سازه‌ها به دلیل ویژگی‌های ذاتی اش چون فطری بودن، تنوع، جذابیت و .... یكی از مهم ترین و برنده ترین سلاح‌ها است تا جایی مقام معظم رهبری فرموده اند: «موسیقی یكی از راه‌های مبارزه با تهاجم فرهنگی است.»

تمام رسانه‌های دنیا سخت به موسیقی وابسته اند و از ظرفیت‌های بی بدیل آن برای انتقال پیام و نفوذپذیری هر چه بیش تر بر مخاطبان خود استفاده می‌كنند. موسیقی هم هنری است كه قدمتی به قدمت عمر بشریت دارد و هم یك رشته دانشگاهی مستقل است كه تا درجه دكترا فارغ التحصیل تربیت می‌كند، از طرفی حوزه ارتباطات نیز چنین شرایطی دارد. بنابراین هر دو حوزه دارای ادبیات حرفه ای و تخصصی ریشه دار و غنی هستند و هر دو نیز برای رشد و نمو خود سخت به هم وابسته اند، به طوری كه در ادبیات حرفه ای در هر دو حوزه اصطلاح موسیقی رسانه یا موسیقی رسانه ای رواج پیدا كرده است و با توجه به اهمیت این سازه جذاب و مخاطب‌پسند، دور نیست كه در گروه‌های دانشگاهی ارتباطات و موسیقی یك رشته میان رشته ای با عنوان «موسیقی رسانه» تأسیس شود، زیرا به محض حضور موسیقی به عنوان یك سازة رسانه ای، پذیرش قواعد ارتباطی ضروری است و از طرفی هیچ ارتباط گری نمی تواند بدون پذیرش و رعایت قواعد هنر موسیقی از این سازه به درستی بهره‌برداری كند. به ویژه كه مقام معظم رهبری نیز بر بهره‌مندی هدفمند از موسیقی (خامنه‌ای، 1375) همواره تأكید كرده‌اند.

 

ضرورت شناخت عمیق ابعاد كاربری موسیقی و شاخص گذاری

رسانه ملی نیز چون سایر رسانه‌ها بی نیاز از موسیقی و موسیقی و اصحاب آن بی نیاز از رسانه ملی نیستند. مدیریت موسیقی در این رسانه تمام حرفه ای و ایدئولوژیك به مراتب سخت تر و پیچیده تر از سایر رسانه‌هاست، زیرا براساس یك نگرش دینی موسیقی به واقع یك شمشیر دولبه است؛ برخی از قطعات موسیقی می‌تواند آدمی را به یك عروج معنوی رهنمون سازد و برخی دیگر ممكن است انسان را تا اسفل‌السافلین به قهقرا بكشد.

مقام معظم رهبری در این باره فرموده‌‌اند: «ما برای هنر خیلی ارج قائلیم، امام هنر هم مثل همه چیز دیگر حلال و حرام دارد...دنبال آن هنر حلال باشید، هنری كه خدای متعال را از ما ناخشنود نكند»

بسیار اتفاق افتاده كه یك قطعه موسیقی كه خارج از برنامه از هر نظر قطعه موجهی است كه به دلیل استفاده نادرست از آن در برنامه، ارزش‌های ذاتی خود را از دست داده و سطح حرفه ای برنامه را خدشه دار نموده و موجب قطع ارتباط مخاطب با برنامه شده است. بنابراین باید به این مسئله پاسخ داد كه مطلوبیت و ارزشمندی كاربری موسیقی در رسانه ملی به چه عواملی بستگی دارد؟ یكی از روش‌های پاسخگویی به این سؤال و نیز یكی از راهكارهای مؤثر در مدیریت كاربری موسیقی در رسانه ملی با بیش از صد شبكة سراسری و استانی با حداقل 2400 ساعت برنامه در شبانه روز، توجه به ابعاد كاربری موسیقی و شاخص گذاری كاربری آن است.

بنابراین ضروری است با توجه به اهمیت نقش و حساسیت‌های گروه‌های مختلف مخاطبان به موسیقی، ابعاد كاربری موسیقی و شاخص‌های عمومی كاربری آن در رسانه ملی و به دنبال آن معیارهای انتخاب هر شاخص و مرجع ارزش معیار معین شود تا راهبرد رسانه ملی كه همانا ارائه نمودی از رسانه پاك به مخاطبان است تحقق یابد. راهبردی كه در خط مشی تأمین نیاز ، میل و مصلحت مخاطبان تعریف شده است.

 

ابعاد كاربری موسیقی در رسانه ملی و الزامات آن

استفادۀ همه جانبۀ رسانه‌های رقیب از موسیقی از یك طرف و جایگاه رسانه ملی در سپهر ارتباطات از طرف دیگر این مهم را گوشزد می‌كند كه در این جنگ تمام عیار رسانه ای از سازۀ موسیقی به نحو مطلوب باید استفاده نمود. مطولبیت كاربری موسیقی ابعاد گوناگونی دارد كه نمای شماتیك آن از منظر این مقاله در نمودار 1 آمده است.

چنانچه از نمودار 1 مشخص است كاربری موسیقی در رسانه ملی دارای شش بعد است كه الزامات شش گانه ای را نیز برای كاربران موسیقی اعم از برنامه ریزان و برنامه سازان به همراه می‌آورد. ترتیب نمایش این ابعاد در هرم بیانگر وجود تفكر و منطق قیاسی در توجه به هر بعد است و می‌توان هر یك را پایۀ دیگری دانست .درحالی که همۀ ابعاد،دارای پایۀ یكسانی هستند اما آن‌ها كه به رأس هرم نزدیك ترند حساسیت بیشتری برای رسانۀ ملی دارند و از طرفی نیز هرچه از رأس هرم به قاعدة آن نزدیك تر می‌شویم ابعاد كاربری موسیقی در رسانة ملی از حیث حرفه ای و تخصصی گسترده تر می‌شود.

توجه به این مهم ضروری است كه نمی توان به مسئله كاربری موسیقی در رسانۀ ملی انتزاعی اندیشید یا به عبارت دیگر نمی توان بعدی از مسئله را از دیگر ابعاد تفكیك نموده و بدون توجه به ابعاد دیگر، آن را مورد ملاحظه قرار داد . بنابراین وقتی از كاربری موسیقی در رسانۀ ملی صحبت می‌شود هر شش بُعد به موازات یكدیگر در مطلوبیت و ارزشمندی كاربری موسیقی تعیین كننده است، در ادامه تبیین ابعاد و الزامات هر بعد خواهد آمد.

 

ابعاد كاربری موسیقی در رسانه ملی

الزامات كاربری موفق موسیقی در رسانه ملی

1 . شرعی

1 . بن مایه مذهبی اخلاقی

2 . عرفی

2 . تجربه و شناخت اجتماعی

3 . سازمانی

3 . شناخت و تابعیت سازمانی

4 . هنری

4 . استعداد، خلاقیت و ذوق هنری

5 . فنی

5 . دانش تخصصی

6 . رسانه ای

6 . مهارت حرفه ای

 

 

1. بعد شرعی و لزوم وجود بن مایه‌های مذهبی - اخلاقی

رسانۀ ملی یك رسانۀ ایدئولوژیك دینی است. با توجه به ریشه‌های تاریخی اسلام در ایران و قانون اساسی كشورمان كه سال‌هاست دین ایرانیان را اسلام معرفی كرده است معیار و شاخص‌های به كارگیری موسیقی در این رسانه نمی تواند تابعی از قواعد شرعی نباشد.

در طول تاریخ اسلام در میان متشرعان دسته ای موسیقی را به طور كامل حرام دانسته اند و گروه دیگر با نه به طور مطلق بلكه با احراز شروطی خاص رأی به حلیت داده اند. از معاصران این گروه باید از رهبر كبیر انقلاب، امام خمینی و مقام معظم رهبری آیت ا... خامنه ای نامه برد. برای مثال مقام معظم رهبری در این خصوص فرموده‌اند: «هنر موسیقی، تلفیقی از دانش، اندیشه و فطرت خدادادی است؛ كه مظهر فطرت خدادادی، در درجه اول، حنجره انسان‌ها و در درجه دوم، سازهایی است كه به دست انسان‌ها ساخته شده است. پس می‌بینید كه پایه، پایه الهی است. اولین نتیجه ای كه می‌شود گرفت آن است كه ما این هنر را، در راه خدا مصرف كنیم.» (خامنه‌ای، 1375).

گردانندگان رسانه ملی نیز از بدو انقلاب تاكنون با تكیه بر آرای شرعی این دو بزرگوار موسیقی را در رسانۀ ملی مدیریت كرده اند و بر این اساس سعی نموده اند تا میل، نیاز و مصلحت مخاطبان را تأمین كنند.

این مقاله با توجه به این بعد قائل به فتوای ایشان است و بر این اساس، شاخصی را از این بعد تدوین و معیار و ارزش‌های مرجع هر معیار و مؤلفه‌های اثرگذار بر شاخص را تعیین نموده است.

برنامه ریزان و برنامه سازان که هریک در حیطۀ وظایف خود با موسیقی رسانه سروکار دارند لازم است با بن مایه و آگاهی های خود ، حریم شرعی و اخلاقی رسانۀ ملی را نسبت به موسیقی حرام حفظ نمایند.

متشرعان كه گروه وسیعی از مخاطبان رسانه ملی را در میان مخاطبان عام و خاص تشكیل می‌دهند همواره مدافع و مراقبت این بعد هستند و به كرات نیز مشاهده شده است كه رسانه را برای رعایت كردن یا نكردن این بعد مورد حمایت از شماتت قرار داده اند.

 

2. بعد عرفی و لزوم داشتن شناخت و تجربه اجتماعی

تعریف لغوی عرف «امر نیكو و پسندیده» است. تعریف اصطلاحی آن در علم حقوق، فقه و علوم اجتماعی آمده است، تعریف ذیل اقتباسی است از چند تعریف كه مد نظر این مقاله است: «عرف پدیده اجتماعی است كه نتیجة عمل متمادی و مكرری است كه اثر قرارداد ضمنی و مشترك را میان مردم پیدا نموده و وجود یك حس حقوقی را بین مردم نشان می‌دهد، برانگیخته از نیازهای اجتماعی و معمول به تحول پذیری است كه همواره منطبق بر حوائج زندگانی مردم بوده و با مقتضیات زندگی اجتماعی نیز هماهنگ می‌باشد و به گونه ای كه با تغییر اخلاق، رسوم و اوضاع اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ مردم تغییر می‌یابد.

با توجه به تعریفی كه از عرف آمد لزوم شناخت دیدگاه آحاد مردم نسبت به موسیقی بسیار حائز اهمیت است این آگاهی معیاری است كه تمام شاخص‌های كاربری موسیقی در رسانه را با شدتی كه آن شاخص می‌طلبد تحت تأثیر قرار می‌دهد و مطلوبیت كاربری موسیقی بدون این آگاهی میسر نخواهد شد.

ضروری است هر یك از برنامه ریزان و برنامه سازان نسبت به نیازها و سلایق جامعة مخاطب خود و یا به عبارتی همان عرف به اندازة كافی و لازم مطلع باشند تا بتوانند با در نظر گرفتن مصالح ایشان برنامه ریزی عملیاتی درستی در راستای نیازها و سلایق داشته باشند زیرا در معادلات رسانه ای رضایت مخاطبان از رسانه قدمی بسیار حائز اهمیت بوده و تعیین كنندة قدم‌های بعدی است. مقام معظم رهبری فرموده‌اند: «امام معتقد به حرمت موسیقی مطرب و لهوی  بودند و نظر ما هم همین است ولی تشخیص موضوع ، موكول به نظر خود مكلف است». كه در این جا نظر مكلف تا حدود زیادی تابع عرف خاستگاه اجتماعی فرد است.

انجام پژوهش‌های مداوم از طریق مصاحبة اكتشافی، تالار اجتماعات، پیمایش و ... برای آگاهی مستند از نظر و سلایق مخاطبان برای مقایسة وضعیت موسیقی كه پخش می‌شود با نظرات و سلایق مردم بسیار ضروری است. لازم است رسانه از هرگونه انحراف یا انطباق وضعیت موسیقی خود و نظرات و سیلاق مردم آگاه باشد تا بتواند به موقع و به درستی خود را سازمان دهد.

بی تردید مردم یا همان مخاطبان عام رسانه مدافع و مراقب حدود عرف هستند و بارها در ارتباط با با این بعد، نظر موافق یا مخالف خود را به رسانه منتقل كرده اند.

 

3. بعد سازمانی و لزوم شناخت و تابعیت سازمانی

هر سازمانی از اصول و قواعد خاص خود تبعیت می‌كند، این امر در مدیریت سازمان‌های بزرگ اهمیت بیشتری دارد و در ادارة سازمان‌های بزرگ رسانه ای اهمیتی دوصدچندان پیدا می‌كند زیرا به محض هر برون دادی از رسانه، سیل بازخوردهای گوناگون مخاطبان بر آن سرازیر می‌شود، از این رو هر عضو یك سازمان رسانه ای نه یك شخص حقیقی بلكه نمایندة حقوقی رسانه یا شبكة متبوع خود است.

    بر همین اساس برخی از شاخص‌ها، معیارها و ارزش‌های مرجع، وابسته به اصول و قواعد سازمانی است كه در اهداف، وظایف و مخاطب هدف هر شبكة رادیویی یا تلویزیونی معنا پیدا كرده و عینیت می‌یابد. بخشی از مطلوبیت و ارزش‌های كاربری موسیقی بر همین اساس سنجیده و تجزیه و تحلیل می‌شود.

    سازمان صدا و سیما تنها مراقب و مدافع این بعد است كه در جلسات رسمی و غیررسمی نسبت به حفظ حریم سازمانی به برنامه ریزان و برنامه سازان رهنمودهایی را ارائه می‌دهد.

 

4. بعد هنری و لزوم داشتن استعداد، خلاقیت و ذوق هنری

در این كه موسیقی یك هنر است هیچ كس شك ندارد. ابعاد هنری مدیریت رسانه نیز بر كسی پوشیده نیست. اگر چه رسانه‌ها در تكامل خود در عصر ارتباطات و اطلاعات تبدیل به صنعت شده اند، اما بی تردید پابرجایی و رشد این صنعت سخت متكی به هنرهایی چون گرافیك، نقاشی، عكاسی، تئاتر، فیلم و موسیقی است.

    رهنمودهای مقام معظم رهبری نیز در این باره صریح و روشن است و فرموده اند: «من بارها هم گفته ام كه به هنر باید اهمیت داد و بایستی آن را روز به روز اعتلا بخید و باید شكل فاخر هنر را انتخاب كرد» (خامنه ای، 1383).

    از این رو توجه به بعد هنری موسیقی و لزوم به كارگیری آن در رسانه توسط افرادی كه از استعداد، خلاقیت و ذوق هنری كافی برخوردار باشند برای تولید و تأمین موسیقی فاخر و نیز ایجاد بهترین تركیب و تلفیق موسیقی با سایر عناصر رسانه ای یك برنامة رادیو و یا تلویزیونی واقعیت انكارناپذیری است كه در تدوین شاخص‌های كاربری موسیقی در رسانه به آن توجه شده است.

    هنر در یك كلام یعنی انتقال پیام به مخاطب در زیباترین شكل ممكن، چیزی كه فطرت آدمی همواره خواستار آن است. بنابراین مطلوبیت و ارزش كاربری موسیقی بدون توجه به بعد هنری موسیقی و رسانه امكان پذیر نیست.

    مدافع و مراقب این بعد هنرمندان به ویژه هنرمندان موسیقی هستند. رسانه و مخاطبان بارها شاهد نظرات موفق و یا مخالف آهنگسازان، خوانندگان، نوازندگان، شاعران و ... درباره عملكرد رسانه پیرامون موسیقی بوده اند. از آنجا كه گروه هنرمندان از جمله گروه‌های مؤثر اجتماعی هستند ، رضایت مندی ایشان از نقطه نظر رسانه ای بسیار حائز اهمیت است.

 

5. بعد فنی و الزام برخورداری از دانش تخصصی

موسیقی یكی از سازه‌های رادیو و تلویزیونی است كه یا با دیگر عناصر یك برنامه تركیب یا تلفیق می‌شود و یا به طور مستقل مورد استفاده قرار می‌گیرد. در هر دو وضعیت به ویژه در وضعیت نخست تركیب یا تلفیق موسیقی تابع قواعد و اصول فنی و نیازمند تخصص فنی است. رعایت نكردن این اصول باعث خواهد شد در درجة نخست استانداردهای حوزة پخش صدا، كیفیت خود را از دست بدهد و ثانیاً فرآیند تركیب یا تلفیق موسیقی با سایر عناصر و سازه‌های رسانه ای مانند افكت تصویر، كلام و ... ظرافت و دقت لازم را نداشته و محصول مورد پسندی به بار نیاورد و موجب نارضایتی مخاطبان بشود.

    برنامه ریزان و برنامه سازان باید با اصولی چون صدابرداری موسیقی، میكس، تدوین و دیگر تكنیك‌های فنی آشنا باشند تا بتوانند از عهدة تحقق مطلوبیت فنی كاربری موسیقی در برنامه‌ها برآیند. از این رو برخی از شاخص‌های كاربری موسیقی از بعد فنی منتج می‌شود.

    مخاطبان حساس و هنرمندان به خوبی و به سرعت متوجه هرگونه تغییر مثبت یا منفی این بعد شده و عكس العمل لازم از خود نشان می‌دهند.

 

6. بعد رسانه ای و الزام داشتن مهارت حرفه ای

منظور از بعد رسانه ای آن دسته از اصول و قواعدی است كه هم پشتوانة منطقی دارند و هم به دلیل بهره مندی عملی از آن‌ها در تمام رسانه‌های معتبر دنیا نوعی اجماع حرفه ای در موردشان اتفاق افتاده و مورد قبول اصحاب رسانه بوده و بدل به اصل و قانون شده است. در این بعد موسیقی بیش از سایر ابعاد هم راستا و هماهنگ با سایر عناصر یك برنامه، ایفای نقش می‌كند و دریافت كلی برنامه در خدمت اهداف رسانه قرار می‌گیرد.

    تحقق این بعد از كاربری موسیقی نیازمند آشنایی كاربران اعم از برنامه ریزان و برنامه سازان با مبانی و اصول ارتباطی شناخت موسیقی و تجربة وسیع برنامه سازی است كه از آن به عنوان مهارت حرفه ای یاد شده است. مهارت به این دلیل كه درك عمیق از حضور رسانه ای موسیقی در برنامه نیازمند قرار گرفتن عملی در موقعیت‌های مختلف برنامه سازی است. زیرا قواعد این حضور براساس نوع برنامه متفاوت است كه جز با تجربه و كار عملی زیاد به دست نمی آید.

    مخاطبان فعال رسانه اعم مخاطبان عام یا خاص و یا موافقان و مخالفان رسانه نسبت به ابعاد رسانه ای كاربری موسیقی بسیار حساس اند و درصد زیادی از اقبال ایشان از برنامه‌ها وابسته به این بعد است.

بار دیگر تأكید بر این نكته ضروری است كه ابعاد شش گانه كاملاً به هم مرتبط اند، هر یك گروه زیادی از مخاطبان را نسبت به خود حساس می‌كند. مطلوبیت و ارزشمندی كاربری موسیقی در رسانة ملی و ایجاد حداكثر رضایت مندی مخاطبان از كاربرد موسیقی، ضرورت توجه همه جانبه و موازی برنامه ریزان و برنامه سازان را به ابعاد شش گانه می‌طلبد. كم توجهی یا ندیده گرفتن هر بعد به مطلوبیت كاربری موسیقی در رسانه لطمه وارد ساخته و نمایندگان هر بعد را نسبت به رسانۀ ملی بی اعتماد خواهد ساخت و برعكس توجه و تحقق ابعاد شش گانه در حینکاربری موسیقی موجب اعتبار ایدئولوژیک، اجتماعی، هنری، تخصصی و حرفه­ای رسانۀ ملی خواهد شد.

با توجه به ارتباط منطقی موجود بین ابعاد کاربری موسیقی و الزامات آن از هر بعد یک یا چند شاخص متنج شده است.

مفهوم شاخص  

مقابل معنی لغوی شاخص در فرهنگ دهخدا آمده: بلند برآمده از هر چیزی. مرتفع. تیر که از بالای نشان درگذرد.

فرهنگ معین شاخص را چنین تعریف کرده است:1- برآمده، مرتفع2- برجسته، ممتاز 3- نمودار 4- نمونه، الگو، سرمشق 5- عددی که میانگین ارزش مجموعه ای از اقلام مرتبط با یکدیگر را بر حسب درصدی از همان میانگین در فاصلۀ زمانی دو تاریخ بیان کند. (واژه یاب، مدخل شاخص) در مفهوم اصطلاحی برای شاخص تعاریف متعددی آمده است که همگی به عنوان تعریف عملیاتی آن مورد قبول این مقاله است: آلبرت انیشتن معتقد است شاخص چیزی است که به شما کمک می کند تا بدانید در کجا هستید، از کدام راه باید بروید و از آنجایی که باید باشید چقدر فاصله دارید. شاخص خوب، اگر به صورت صحیح انتخاب شده باشد قبل از اینکه وضعیت بدتر شود به شما اخطار می دهد و کمک می کند تا نیازهای خود را تشخیص دهید و مشکل را حل کنید.

شاخص متغیری است برای شناخت و ارزشیابی که برای مقایسه شرایط و حساسیت ها، موقعیت ها و گرایش ها فرصت فراهم می کند و در ارتباط با اهداف و مقاصد، امکان تشخیص و پیش بینی می دهد، بنابراین می تواند برای اندازه گیری تغییرات مورد استفاده قرار گیرد، همچنین معیاری است برای سنجش و تمیز بین دو مسئله یا موضوع

مشابه که ما را در پژوهش های روندی و تطبیقی یاری می کند.

 

مفهوم شاخص های عمومی

منظور از شاخص های عمومی آن دسته از شاخص ها است که برای سنحش مطلوبیت کاربری موسیقی در انواع برنامه های رادیویی و تلویزیونی کاربرد دارد. این مفهوم در مقابل شاخص های اختصاصی قرارمی گیردکه منظورآن دسته از شاخص هایی است که مختص برنامه های خاص است برای مثال کاربری موسیقی در برنامه های کودک علاوه بر شاخص های عمومی نیازمند شاخص های اختصاصی خاص مخاطبان و موسیقی کودک است.

 

مفهوم معیار

معیار از نظر لغوی: اندازه و پیمان، مقیاس و آلت سنجش، آلتی که با آن چیزی سنجیده می شود، سنگ محک و ترازو برای سنجش طلا.

تعریف اصطلاحی: « معیار، ارزش حالت های شی ای است که دلیل ارزش حالت های سایر اشیاء است».

توضیح اینکه مفاهیم معیار و خط مشی به ارزش حالت های دلیل و مدلول مربوط می شود. تعریف این دو مفهوم عبارتند از:

ارزش حالت های دلیل، « معیار» نامیده می شود.

ارزش حالت های مدلول، « خط مشی» نامیده  می شود.

به عبارت دیگر، ارزش حالت های یک شیء ، نقش معیار برای اشیائی که علت های آن شیءنقش معیار برای اشیائی که علت های آن شیء هستند، دارند. همچنین ارزش حالت های شی ای که نقش علت دارد، خط مشی هایی هستند که از معلول استنتاج می شوند.

مثال: ایمنی، یک خط مشی عمومی است که در انتخاب وسیله نقلیه برای سفر باید رعایت شود. معیار این خط مشی، سلامتی می باشد.

مفهوم معیار، متمایز از مفهوم مرجع ارزش است. معیار شی ای است که ارزش حالت های آن دلیل ارزش حالت های سایر اشیاء است و مرجع ارزش، شی ای است که ارزش حالت های معیار را تعیین کرده و ارزش حالت های سایر اشیاء بر مبنای معیار محاسبه می شوند.(www.bsmt.ir)

معیارها در این مقاله دلایل پایه گذاری هر شاخص منتج از ابعاد کاربری است و به عبارت دیگر معیارها توجیه روایی هر شاخص هستند. ارزش مرجع معیارها مبتنی بر افق و منشور رسانه، اصول و قواعد شرعی، هنری، فنی، رسانه ای و منطقی تعیین شده است.

در صورتی که شاخص های کاربری موسیقی در معاونت، شبکه و برنامه رعایت شده باشد دلیلی خواهد بود بر مطلوبیت و ارزشمندی وضعیت کاربری موسیقی در هر یک از این سطوح:

توضیح این که ارائۀ یک رسانۀ پاک به مخاطبان، راهبرد سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلام است از این رو ضروری است برای تحقق این راهبرد، موسیقی ذیل شاخص هایی بکار گرفته شود که معیارهای با ارزش مرجع متقن داشته باشد تا بتواند میل، نیاز و مصلحت مخاطبان رسانه را تأمین کند.

برای وضوح بیشتر، نمای شماتیک روابط اجزای مسئله رسم شده است تا این مفاهیم را به خوبی نمایش دهد:

نمودار 2 


  

 

 




 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


اجمالی بر پیشینۀ شاخص گذاری کاربری موسیقی در رسانۀ ملی

مسئلۀ کاربری مطلوب موسیقی در رسانه، پیشینه ای به قدمت تاریخ افتتاح رادیو در ایران دارد از همان سال های نخستین افتتاح رادیو در ایران هنرمندان طراز اول موسیقی کشور در رادیو فعالیت داشتند و این وضعیت کما بیش تا دهۀ پنجاه ادامه داشت، تا اینکه موسیقی پاپ ایرانی در این دهه رواج پیدا کردر و به قول مرحوم پرویز یاحقی مانند علف هرز در رادیو و تلویزیون ریشه دواند

پس از انقلاب اسلامی نیز شرایط خاص پس از پیروزی ایجاب می کرد در محتوا و سبک موسیقی مورد استفاده تغییراتی حاصل شود. دوران دفاع مقدس نیز موسیقی خاص خود را طلب می کرد. آیین نامه ها و دستورالعمل هایی از آن دوران در دست است که می توان از آنها به عنوان شاخص یاد کرد، اما در مجموع سند مدون مکتوبی در این باره در دست نیست.

در مرکز موسیقی سازمان نیز شاخص گذاری برای تأمین و تولید در مقاطع مختلف انجام شده است اما سند مکتوب مدونی در این مرکز نیز وجود ندارد و شاخص ها بیشتر متکی به آرای کارشناسان است و به عبارتی شاخص های نانوشته اما جا افتادۀ شفاهی در این مرکز جاری است و به عبارت دیگر امور مرکز با اجماع کارشناسی اداره می شود که به هر حال منبع پذیرفته شده ای است.

در معاونت سیما نیز با توجه به این که عناصر تصویری اولویت بیشتری نسبت به عناصر صوتی دارند اقدام کلانی در این زمینه ا نجام نشده است و به تازگی اداره کل اطلاعات و برنامه ریزی سیما اقدامات اولیه ای را برای گام برداشتن در این وادی برداشته است .

توجه کلاسیک به امر شاخص گذاری به شکل مستند و مدون از سال 1381 در معاونت صدا آغاز شد که نه تنها منجر به شاخص گذاری کاربری موسیقی در برنامه های رادیویی شد بلکه زیربنایی گشت برای تدوین استراتژی موسیقی در سطح معاونت صدا استراتژی کاربری موسیقی تدوین شد که در کنار شاخص ها معیاری برای محک مطلوبیت و ارزشمندی کاربری موسیقی در هر برنامه ودر مجموع هر شبکه و این معاونت شد.

با تأسیس اداره نقد و بررسی موسیقی در مرکز نظارت و ارزیابی با بهره مندی از زحمات  پیشینیان در این امر و سایر عوامل مؤثر، فعالیت شاخص گذاری کاربری موسیقی در رسانۀ ملی به جد پیگیری شد و امید است که تا پایان سال 1391 سند جامع آن به چاپ و انتشار برسد.

 

مراحل تدوین شاخص های عمومی کاربری موسیقی در رسانۀ ملی

مرحلۀ نخست: پژوهش و مطالعه بر روی پیشینۀ شاخص گذاری کاربری موسیقی در رسانۀ ملی و برخی از رسانه های معتبر دنیا

مرحلۀ دوم: بحث و بررسی کارشناسی پیرامون تعداد شاخص ها، مقوله های هر شاخص ذیل هر بعد کاربری موسیقی در رسانۀ ملی

مرحلۀ سوم: تدوین چهارده شاخص عمومی که از ابعاد شش گانه گرفته شد.

مرحلۀ چهارم: تعریف عملیاتی شاخص، تعیین ارزش مرجع و معیارهای موردنظر و مؤلفه های تعیین کنندۀ هر شاخص

مرحلۀ پنجم: سنجش اعتبار و روایی شاخص ها هم از نظر ضرورت وجودی و هم ضریب اهمیت هر شاخص از طریق طراحی پرسشنامه بین سه گروه شامل:

گروه نخست: بیش از 85% از ارزیابان و ناظران شبکه های رادیویی و تلویزیونی سراسری و مراکز استانی

گروه دوم: تعدادی از تهیه کنندگان پیش کسوت و مجرب برنامه های رادیو و تلویزیونی شبکه های سراسری و مراکز استانی

گروه سوم: برخی از مدیران و برنامه ریزان حوزۀ برنامه سازی و موسیقی

نتیجۀ نهایی سنجش اعتبار و روایی شاخص ها این بود که تمام اعضای سه گروه، وجود و توجه پایه به هر چهارده شاخص را ضروری دانستند، اما در ضرایب اهمیت هر شاخص بین اعضا اختلاف نظرهایی وجود داشت. ( بهترین ارزش مرجعی که می توان برای بهره مندی از موسیقی غیر ایرانی در رسانۀ ملی بر شمرد سخنان مقام معظم رهبری در این مورد است.)

لازم به توضیح است مجال پرداختن به تمام شاخص ها در ظرفیت این مقاله نیست و تنها به گزیده ای از آنها بسنده شده است.

با توجه به اتفاق نظر سه گروه بر ضرورت وجودی شاخص های چهارده گانه، محتوای تهیه شده به عنوان یک سند معتبر با روایی بالا تلقی گردید.

مرحلۀ ششم: تکمیل و غنای هر چه بیشتر سند تدوین شده بر اساس پژوهش های آتی به منظور چاپ و انتشار آن در سطح رسا نۀ ملی

 

                           نمودار  3. شاخص های عمومی چهارده گانه کاربری موسیقی در رسانه ملی در یک نگاه




 

 

 


  


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


مرحلۀ هفتم: به محک گذاشتن شاخص ها از طریق نقد و بررسی برنامه های شبکه های مختلف صدا و سیمای سراسری و مراکز به کمک روش های پژوهشی به منظور اعتبارسنجی عملیاتی شاخص ها

مرحلۀ هشتم: حک و اصلاح های لازم در شاخص صها و مقوله های هر شاخص

مرحلۀ نهم: انتشار نتایج پژوهش های کاربردی در سطح ریاست محترم سازمان ،معاونان برنامه ساز، مدیران شبکه ها، مدیران گروه ها و برنامه سازان به منظور دریافت بازخوردهای ایشان نسبت به کارایی این شاخص ها در سنجش میزان مطلوبیت و ارزشمندی برنامه های رادیویی و تلویزیونی

در نمودار 3 به اجمال فقط عنوان این شاخص ها بدون مقوله های زیرگروه هر شاخص آمده است، در ادامه نیز در حد ظرفیت این مقاله، ساختار و محتوای نخستین شاخص به عنوان الگو تبیین شده است.

لازم به توضیح است که شاخص های چهارده گانه دارای 94 مقوله به عنوان زیر گروه هستند. هر مقوله نیز به تناسب دارای اصول عملیاتی خاص خود می باشد.

 

1- هویت موسیقی

این شاخص به دو مقولۀ موسیقی ایرانی و غیرایرانی تقسیم شده و ساختار ملودی ، تعیین کنندۀ هویت موسیقی است، بنا بر دلایلی که در بخش ارزش مرجع آمده ضروری است ثقل هویت موسیقی در یک شبکه صدا و سیما اعم از سراسری و یا استانی در بازۀ زمانی بیست و چهار ساعت شبانه روز با موسیقی ایرانی باشد.

 

نمودار 4. شاخص نخست: هویت موسیقی 

 

 


 

 

 

 

 

تعریف عملیاتی مقوله های شاخص هویت موسیقی

موسیقی ایرانی: هر اثر موسیقی که دارای ساختار ملودی ایرانی باشد.

موسیقی غیرایرانی: هر اثر موسیقی که دارای ساختار ملودی ایرانی نباشد.

نکته یک: از آنجا که ساز، ابزار مولد صوت است، تعیین کنندۀ هویت موسیقی نیست، زیرا می توان با هر یک از سازهای ایرانی یک ملودی غیرایرانی اجرا کرد و برعکس.

نکته دو: ملیت پدید آورندگان اثر، اعم از آهنگساز، نوازنده و ... تعیین کننده هویت موسیقی نیست.

نکته سه:  محل تولید، توزیع و نشر اثر تعیین کننده هویت موسیقی نیست.

نکته چهار: در صورت هر نوع ترکیب در ساختار ملودی ،اولویت تعیین کننده هویت موسیقی، وجه غالب عنصر ترکیب است.

 

1-1- ارزش مرجع شاخص هویت: مقولۀ موسیقی ایرانی

طبق نظر یونسکو ،موسیقی ملی در زمره میراث فرهنگ شفاهی هر کشور و یکی از عوامل هویت بخشی به یک ملت است و حتی از آن با عنوان حافظۀ ملی یاد می شود.

در منشور رسانه نیز توجه به هویت ملی و تقویت مظاهر آن تصریح شده است.

از نقطه نظر منطقی ذائقۀ مخاطب ایرانی با موسیقی ایرانی مأنوس تر و همراه تر است.

از منظر رسانه ای مجموع عوامل مخاطب ایرانی ، فراوانی موضوع های ملی در هر شبکه و لزوم انسجام و هماهنگی عنصر موسیقی با سایر عناصر محتوایی و شکلی برنامه، ایجاب می نماید ثقل هویت با موسیقی ایرانی باشد، هر چند که حدود دامنۀ تغییرات این ثقل با توجه به گوناگونی مأموریت و مخاطب هدف هر شبکه متفاوت است.

 

2-1- ارزش مرجع شاخص هویت: مقولۀ موسیقی غیرایرانی

بهترین ارزش مرجعی که می توان برای بهره مندی از موسیقی غیرایرانی در رسانۀ ملی برشمرد سخنان مقام معظم رهبری در این مورد است: « درست است که در غرب، موسیقی رقص و لهو و سایر موسیقی های منحط وجود دارد، اما در همان نقطه از جهان، ار دیرباز موسیقی های آموزنده و معنادار هم بوده است؛ موسیقی ای که برای گوش سپردن به آن، انسان عارف واقف خردمند، می تواند بلیت تهیه کند، در سالن اجرای کنسرت بنشیند و ساعتی از آن لذت ببرد. در غرب موسیقی هایی که گاهی یک ملت را نجات داده و گاهی یک مجموعه فکری را به سمت صحیحی هدایت کرده، کم نبوده است. غرب برخوردار از چنین ویژگی ای نیز بوده و هست(خامنه ای، 1375).

 

3-1- معیارهای شاخص هویت موسیقی

بر اساس ارزش های مرجع هویت موسیقی، غالب بودن قطعات موسیقی ایرانی در یک بازۀ زمانی بیست و چهارساعته در یک شبکه یا مرکز استان با توجه به دلایلی که در زیر آمده است مطلوبیت و ارزشمندی کاربری موسیقی در آن شبکه یا مرکز است.

کاربرد موسیقی ایرانی به عنوان عنصر مکمل و همراه بسیاری از عناصر محتوایی برنامه های رادیویی و تلویزیونی در حیطه موضوع های ایرانی

لزوم حضانت از میراث فرهنگ شنیداری موسیقی به عنوان حافظۀ ملی توسط رسانه ملی

توسعۀ موسیقی ایرانی با هدف جلوگیری از تغییر ذائقۀ شنیداری مخاطبان بر اثر افراط در پخش موسیقی غیرایرانی از رسانۀ ملی

لزوم حمایت از هنرمندان و پدیدآورندگان آثار موسیقی ایرانی در رسانه ملی

کمک به حفظ و اعتلای موسیقی ایرانی در اثر بهره مندی گسترده و بجای آن در رسانه ملی

شاناساندن قابلیت های موسیقی ایرانی در بستر رسانه به مخاطبان فراملی و صدور فرهنگ ملی

همچنین با توجه به دلایل زیر بهره مندی از موسیقی غیرایرانی نیز در یک برنامه و در مجموع در بازۀ زمانی بیست وچهار ساعتۀ یک شبکه یا مرکز استان نیز تا جایی که حجم آن غلبه بر حجم موسیقی ایرانی نداشته باشد، از معیارهای مطلوبیت و ارزشمندی کاربری موسیقی است، این دلایل عبارتند از:

لزوم ایجاد هماهنگی با سایر عناصر محتوایی و شکلی برنامه

لزوم پرداختن به مناسبت های بین المللی در رسانه ملی که موسیقی غیرایرانی را به عنوان همراهی کنندۀ محتوا می طلبد.

ایجاد تنوع در فضای موسیقایی و جذابیت شنیداری برنامه با لحاظ هماهنگ با توجه به تفاوت های ساختاری و تنالیته موسیقی غیرایرانی با موسیق ایرانی

بالا بردن سطح سواد و هوش موسیقایی مخاطبان نسبت به موسیقی غیرایرانی

لزوم تأمین سلیقۀ انواع مخاطبان رسانۀ ملی

توجه به برد فراملی برنامه ها به دلیل فناوری دیجیتال

 

4-1- مؤلفه های مؤثر در تعیین هویت موسیقی برنامه

مأموریت و مخاطب هدف هر شبکه یا مرکز

مخاطب هدف برنامه

تم برنامه: فرهنگی، اجتماعی ، اقتصادی و ...

موضوع برنامه

مناسبت های مذهبی، ملی و بین المللی

سایر عناصر محتوایی و شکلی برنامه

بدیهی است تأکید بر ثقل موسیقی ایرانی در شاخص هویت برای تمام برنامه ها مطلق نیست و هر یک از مؤلفه های بالا بر نسبت حجم موسیقی ایرانی و غیرایرانی یک برنامه مؤثر است و ظرفیت برنامه در سنجش مطلوبیت شاخص هویت بر اساس این مؤلفه ها کاملاً لحاظ می شود.

 

نتیجه گیری

تمام شاخص های چهارده گانه عمومی با ساختار و محتوایی که در شاخص هویت شرح آن رفت در اداره نقد و بررسی موسیقی مرکز نظارت و ارزیابی و به کمک کارشناسان این اداره و مشاوره با گروه های سه گانه ای که در این مقاله به آنها اشاره شد، تدوین شده است. گفتنی است انجام پژوهش های مستمر و کاربردی در حال تکمیل و تکامل است تا به عنوان یک سند جامع معتبر به چاپ برسد و مورد استفادۀ سیاست گذاران، برنامه ریزان و برنامه سازان قرار گیرد.

همچنین شاخص های اختصاصی برای برنامه های خاص نیز با روش، ساختار و محتوایی که شرح آن رفت در این اداره تدوین شده است که می توان از شاخص های کاربری موسیقی در برنامه های کودک، برنامه های خانواده برنامه های مذهبی مانند ویژه برنامه های افطار ماه مبارک رمضان، آواهای مذهبی ایام عاشورا و تاسوعاو ... نام برد. پایان

مصاحبه با خانم گیتی کاوه مدرس دانشگاه علامه طباطبایی

منبع : نشریه افق رسانه

شماره 95





تاریخ تهیه: ۱۳۹۲/۰۷/۰۲