مرکز موسیقی و سرود صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران

چكیده

مقدمه:

 صدا درمانی، یكی از روش های درمانی طب مكمل بوده كه در بسیاری از بیماری ها استفاده قرار می­شود.   با توجه به اینكه سطح اضطراب در بیماران كاندید آندوسكوپی بالا می­ باشد، هدف از مطالعه حاضر، بررسی تأثیر آوای قرآن و موسیقی بدون كلام بر میزان اضطراب بیماران كاندید آندوسكوپی  می­ باشد.

مواد و روش­ ها:

 این مطالعه یك كارآزمایی بالینی بوده كه برروی 60 نفر از بیماران مراجعه كننده به یك مطب خصوصی بیماری های گوارش انجام گردیده است. بیماران به طور تصادفی به سه گروه آوای قرآن، موسیقی و شاهد تقسیم شدند. اطلاعات با استفاده از دو پرسشنامه اطلاعات دموگرافیك و پرسشنامه استاندارد اسپیل برگر، برای سنجش اضطراب جمع آوری گردید.

نتایج:

 نتایج حاصل از این مطالعه نشان داد كه میانگین اضطراب در سه گروه، بعد از مداخله تفاوت معناداری دارند و مقایسه نمرات اضطراب قبل و بعد از مداخله نشان داد كه استماع قرآن (001/0=P) و موسیقی (03/0=P)  نسبت به عدم مداخله (09/0=P) بر سطح اضطراب بیماران تأثیر مثبت دارد. در گروه استماع آوای قرآن، میانگین اضطراب كمتری نسبت به سایر گروه ها گزارش شد.

نتیجه گیری:

 با توجه به اینكه آوای قرآن نسبت به موسیقی بدون كلام تأثیر بیشتری بر كاهش اضطراب بیماران داشته است، استفاده از آوای قرآن قبل از انجام كلیه اقدامات درمانی همراه با سطح اضطراب بالا توصیه  می­ گردد.

واژه های كلیدی:

 قرآن، موسیقی، اضطراب، آندوسكوپی.

مقدمه:

امروزه بیماری­ های مختلف خصوصاً بیماری های مرتبط با استرس، شیوع بالاتری نسبت به گذشته دارد. از بین این بیماری­ ها، می­ توان به بیماری­ های گوارشی اشاره نمود. متعاقباً روش­ های تشخیصی نیز به طور وسیعی روبه پیشرفت است. برخی از این روش های تشخیصی ازجمله آندوسكوپی، جزء روش­ های تهاجمی می­ باشد و میزان استرس و اضطراب بالایی را به بیماران وارد می­ نماید كاربرد این روش برای تشخیص ناهنجاری­ های دستگاه گوارش حائز اهمیت می­ باشد. آندوسكوپی، مشاهده مستقیم دستگاه گوارش به وسیله لوله­ ای قابل انعطاف است كه می ­تواند عوارض متعددی از قبیل پارگی لوله گوارش را به همراه داشته باشد. با وجود این یكی از مهم­ترین عوارض روش مذكور، اضطراب است كه می­ تواند خاطره­ ای ناخوشایند را در ذهن این بیماران بر جای بگذارد نتایج مطالعات متعدد دالّ بر وجود، ترس و اضطراب شدید بیماران قبل از آندوسكوپی می­ باشد، بنابراین این عارضه امری اجتناب ناپذیر است كه باید به دنبال روشی برای كاهش یا برطرف ساختن آنان بود .

روش­ های مورد استفاده برای كاهش اضطراب بیماران به دو دسته دارویی و غیر دارویی تقسیم می­ شوند  امروزه تمایل به استفاده از روش­ های غیر دارویی، جهت تسكین درد و اضطراب روبه ازدیاد است. یكی از این روش­ ها، استفاده از محرك صوتی خوشایند یا موسیقی درمانی می­ باشد.

درمان با صدا، نوعی درمان طب مكمل بوده و مبنای نظری آن بر این اصل استوار است كه اعضای بدن و سلول ها، با روش های خاصی به الگوهای ویژه گسترش و فشردگی پاسخ می دهند. در بسیاری از موارد متخصصان سعی دارند با به كاربردن صدا نوسان های سلامتی را با هدایت امواج هماهنگ در نقاط آسیب دیده، ذخیره و تقویت نمایند.

تاریخچه كاربرد صدا در درمان امراض به گذشته های دور برمی گردد؛ به طوری كه كتیبه های مصری، یونانی، چینی، هندی و رومی از موسیقی به عنوان یك وسیله شفادهنده یاد كرده اند . امروزه نیز نتایج، مطالعات متعدد در این زمینه دالّ بر تأثیر آهنگ بر كاهش اضطراب بیمارانی است كه از روش های تشخیصی گاستروسكوپی، آندوسكوپی  و كولونوسكوپی استفاده نموده اند.

مطالعات دیگر نیز بر اثربخش بودن موسیقی درمانی بر میزان اضطراب و بی قراری در بیماران مبتلا به آلزایمر ، سرطان ، بیماران تحت عمل جراحی  و بستری در بخش های ویژه تأكید دارند.

یكی از انواع درمان با صدا، موسیقی ناشی از تلاوت آیات قرآن كریم است كه نوای روح بخش آن به عنوان یكی از جذاب ترین انواع موسیقی، موجب كاهش اضطراب بیماران می­ گردد . در مطالعه تجویدی و همكاران­(1380)، آوای قرآن میزان اضطراب بیماران را قبل از عمل جراحی قلب باز، به طور معناداری كاهش داده است . همچنین نتایج مطالعه عطاری و همكاران ( 1379 ) دالّ بركاهش اضطراب بیماران، قبل از القای بیهوشی و ثبوت علائم حیاتی آنان با شنیدن آوای قرآن بوده است.

تاكنون در مطالعات مختلف، تأثیر انواع موسیقی بر كاهش اضطراب در گروه های متعدد بررسی گردیده است. با وجود این، درزمینه تأثیر موسیقی عرفانی و دلپذیر ناشی از تلاوت آیات قرآن كریم، به عنوان یكی از باشكوه ترین ابعاد اعجاز بیانی قرآن مجید  در بیماران به ویژه در بیماران تحت آندوسكوپی، مطالعه چندانی صورت نگرفته است، لذا هدف از پژوهش حاضر بررسی تأثیر آوای قرآن و موسیقی بدون كلام بر میزان اضطراب بیماران كاندید آندوسكوپی می­ باشد.

مواد و روش ها:

پژوهش حاضر یك كارآزمایی بالینی بوده كه در بیماران كاندید آندوسكوپی در یك مطب خصوصی بیماری های گوارش انجام شده است. برای محاسبه حجم نمونه، ابتدا مطالع های مقدماتی برروی 15بیمار واجد شرایط ورود به مطالعه انجام گردید و سپس براساس نتایج با اطمینان 95 % و توان آزمون 80 % حداقل نمونه در هر گروه 20 نفر تعیین شد. مطالعه حاضر با كد كمیته اخلاق 734- سال 1387 در دانشگاه علوم پزشكی شیراز ثبت شده است.

شرایط ورود به مطالعه شامل این موارد بود: تمایل به شركت در پژوهش، مسلمان بودن، دارابودن امكان مراجعه در روز بعد جهت انجام آندوسكوپی، تشخیص لزوم انجام آندوسكوپی توسط پزشك متخصص، توانایی خواندن و نوشتن، عدم سابقه بیماری روانی شناخته شده و یا مصرف داروهای روانی، عدم سابقه شركت در دوره آموزشی مدون مهارت حل مسئله، تفكر انتقادی، هوش هیجانی، روش های كنترل استرس و یوگا در 6 ماه گذشته، عدم سابقه بحران جدید مانند فوت بستگان درجه یك، طلاق خود یا پدر و مادر در 6 ماه گذشته.  نمونه ها ازطریق نمونه گیری در دسترس انتخاب گردیدند. پس از اطمینان از رضایت بیماران برای شركت در پژوهش، پرسشنامه اطلاعات دموگرافیك و پرسشنامه سنجش اضطراب اسپیل برگر، برای بیماران تكمیل گردید.

پس از آن، بیماران به طور تصادفی در سه گروه قرآن (20 نفر) موسیقی بدون كلام (20 نفر) و شاهد (20 نفر) قرار گرفتند و در زمان تعیین شده جهت انجام آندوسكوپی به مطب مراجعه نمودند. در گروه آوای قرآن، بیماران در مدت طول به مدت 20 دقیقه با استفاده از ام پی تری پلیر و هدفون به صوت قرآن و سوره حمد و آیات 10 تا سوره یوسف با صدای استاد عبدالباسط گوش سپردند. انتخاب این سوره با توجه به مطالعات قبلی انجام شده در سطح كشور و مشاوره با روحانی كانون قرآن دانشگاه صورت گرفت. در گروه موسیقی بدون كلام، بیماران در زمان انتظار و به مدت حداقل 20 دقیقه آهنگ خواب های طلایی، اثر جواد معروفی را گوش دادند. لازم به ذكر است كه انتخاب آهنگ مذكور براساس مشاوره با اساتید موسیقی دانشگاه هنر تهران صورت گرفت. در گروه شاهد، مداخله ای انجام نشد.

در هر سه گروه مذكور، قبل از ورود به اتاق آندوسكوپی، پرسشنامه سنجش اضطراب اسپیل برگر تكمیل گردید. پرسشنامه مذكور دارای دو بخش و در هر بخش حاوی 20 سؤال می ­باشد. بخش اول، جهت سنجش اضطراب موقعیتی (اضطراب فرد در همان زمان) بوده و در بخش دوم سنجش اضطراب شخصیتی (اضطراب فرد در بیشتر مواقع زندگی) مدنظر است. پاسخ ها براساس طیف لیكرت 4 درجه ای(1 تا4) بوده و دامنه مجموع نمرات در هر بخش 20 تا 80 است. روایی و پایایی این پرسشنامه در ایران مورد تأیید است . همچنین در این مطالعه، پایایی این پرسشنامه از روش آلفای كرونباخ برابر با 80/0 به دست آمد. افراد با امتیاز زیر43 ، به عنوان غیرمضطرب و بالاتر از آن در گروه مضطرب قرار گرفتند.

تجزیه و تحلیل داده ها ازطریق نرم افزار SPSS و با استفاده از روش های آماری شامل آمار توصیفی و استنباطی انجام گردید. در بخش آمار توصیفی، از میانگین و انحراف معیار، و در بخش آمار استنباطی، از آزمون های آنالیز واریانس یك طرفه، فیشر، كای - دو و تی استفاده گردید. سطح معناداری 05/0 در نظر گرفته شد.

نتایج:

طبق جدول 1 عوامل و ویژگی های مداخله گر مؤثر بر میزان اضطراب شامل سن، جنس، وضعیت تأهل و سطح تحصیلات در سه گروه مشابه می باشند.

مقایسه میزان اضطراب قبل از مداخله بین سه گروه با استفاده از آزمون آنالیز واریانس یك طرفه انجام شد كه از نظر آماری این اختلاف معنادار نبود (05/0 > P) ولی پس از انجام مداخله، تفاوت معناداری  بین گروه ها وجود داشت (05/0 < p) میانگین سطح اضطراب به تفكیك  گروه ها در جدول 2 ارائه شده است.

در زمینه مقایسه سطح اضطراب، در زمان های قبل و بعد از مداخله در هر گروه، نتایج  بدست آمده نشان دهنده تأثیر قابل توجه آوای قرآن بر سطح اضطراب بیماران بود (0001/0 P<) اگرچه موسیقی بدون كلام نیز بر سطح اضطراب بیماران تأثیرگذار بود (03/0= P) ولی این تأثیر درگروه آوای قرآن بیشتر از گروه موسیقی بدون كلام بود، درحالی كه در گروه شاهد هیچ تغییری مشاهده نشد (جدول2)

جدول 1- مقایسه اطلاعات دموگرافیک بیماران در واحدهای پژوهش